گزاردند ، نيز مىتواند نشانهء ديگرى باشد بر يگانگى راه و دين همهء آنان و اينكه همه از سوى يك خدا آمده‌اند و مأمورند به هدايت مردم و فراخواندنشان به يكتاپرستى . « 1 » آرى ، همهء پيامبران در يكتاپرستى و روح عبادت ، يك دين داشته‌اند ، همهء آنان آمده بودند تا مردم را به پرستش خداى يگانه ، پاك كردن باطن و آراستگى به خوهاى پسنديده رهنمون شوند . و از اينجاست كه دين‌ها در تفكر توحيدى و نيكويى رفتار ، به يك نقطه مىرسند ، هر چند گاه ديده مىشد كه يك پيامبر براى تهذيب اين رفتار به شيوهء ويژه‌اى ، در مقايسه با پيامبر ديگر ، در پيش مىگرفت . از اين روست كه مىبينيم برخى پيامبران ، با خوهاى پست ويژه‌اى كه ميان مردم رايج شده بود ، مبارزه كرده‌اند . براى نمونه چون در ميان قوم شعيب كم‌فروشى و كژترازويى گناهى گسترده بوده است ، شعيب از ميان خوهاى ناپسند بيشتر بر همين خوى پا فشرده و با آن درافتاده است ، و يا چون در ميان قوم لوط هم‌جنس گرايى رواج داشته است ، لوط بيش از هر چيز كوشيده است تا مردم را از اين كژروى و ناروايى پرهيز دهد . « 2 » بارى ، بايد دانست كه ديگرگون نشدن دين با آمدن پيامبران تازه يك چيز است و ديگرگون شدن شريعت‌ها چيزى ديگر ؛ و اين دو با هم هيچ‌گونه ناسازگارى عقلى يا دينى ندارند ، چرا كه از ديدگاه قرآن نيز چنين است . از ديدگاه عقل و انديشه ، هر دين بر سه پايه استوار است : نخست ايمان به اينكه جهان آفريدگارى مدّبر ، دانا و توانا [ و فرزانه و يگانه ] دارد ، آفريدگارى كه هيچ چيز از گسترهء دانايى و توانايى او بيرون نيست ؛ دوم گسترش خلق و خوهاى پسنديده و رفتار و گفتار و پندار نيك ( - عمل صالح ) كه پىآمدن آن رسيدن انسانيت به امن و آسايش است ؛ و سوم اينكه خداوند مردم را بيهوده نيافريده و بيهوده رهاشان نكرده است ، و آنان ناگزير به سوى خدا باز خواهند گشت و آنجا در برابر او حسابرسى خواهند شد و پاداش و كيفر خوبىها و بدىهاى خود را خواهند ديد . اينهاست پايه‌هاى سه‌گانه‌اى كه همهء دين‌هاى آسمانى بر آنها استوارند و به هيچ روى ديگرگون نمىشوند و تغيير و تبديل نمىپذيرند ، اما ديگر بخش‌هاى دين و به سخن درست‌تر ، شريعت يعنى آداب و آيين‌ها و شيوه‌ها و روش‌هايى كه يك دين براى سامان دادن زندگى

--> ( 1 ) . عبد اللّه شحاته ، همان ، 8 ؛ عماد الدين خليل ، همان ، 115 - 116 . ( 2 ) . ابو الحسن ماوردى ، اعلام النبوة ، قاهره ، 1971 م ، 23 ؛ محمود ابوريّه ، همان ، 119 ؛ عبد اللّه شحاته ، همان ، 8 - 9 .